شماره صد و دوم مجلهی پر و پیمان اندیشه پویا در کنار دیگر مطالب خواندنی بخشی هم دارد دربارهی دعواهای اخیر برخی روشنفکرانمان دربارهی شریعتی. در این شماره دو مطلب هم از من هست؛ جستار “از پدرسالاری تا پدرکشی” (ص 38-41) و مقالهی “علوم انسانی در برابر ایدئولوژی” (41-45).
جستار نخست تحلیلی است دربارهی مجادلات مذکور و دربردارندهی پیشنهاد ساز و کارهایی برای فراتررفتن از آنها. به عنوان کسی که انتقاداتش به شریعتی دو دههی پیش واکنشهای تند و بیپایهی گروهی از طرفداران و هواداران او را پدید آورده است، هم نظرم دربارهی اندیشههای او روشن است و هم برخوردم در برابر واکنشهای احساساتی هودارانش ثبت شده است (به طور معمول و هر جا بحث ارزش فکری و علمی نداشته و وقت تلف کردن بوده با سکوت از سر و صداها گذشتهام). بنابراین در این جستار نیز مطلقاً وارد جزئیات این دعواها نشدهام و ذیل چند بخش با عنوانهای “نفی که یا نقد چه؟“، “جماعت و جهت یا شناسای خودآیین؟“، “منظور ارادتورزان یا سنجشگری رها؟“، “آزادی زیبای من یا آزادی نازیبای ضد من؟“، “گفتمان غالب موجود یا گفتمان شکنندهی مطلوب؟“، “ضمیر پاک یا ساختار کارآمد؟“، و “در ستایش مدنیت و ضرورت آزادی” به ارزیابی مبانی و بررسی شرایطی پرداختهام که کشمکشهای غیرمعرفتی را در روشنفکریمان ایجاد میکند و تلاش کردهام راههای برونرفت از مجادلات بیحاصل گذرا را ترسیم کنم.
در مقالهی دوم به علمشناسی نظری و فلسفهی علم در ایران معاصر پرداختهام و کوشیدهام ضمن مرور تاریخچهی مباحث در زبان فارسی در این باره، با ارائهی مستندات و استدلالهای لازم سهم سازنده و برجستهی عبدالکریم سروش را در این حوزه نشان بدهم و به بازخوانی آراء و ارزیابی کارنامهی او از این منظر مشخص بپردازم. به ویژه دفاع روشمند او از علوم انسانی در دو دههی نخست پس از انقلاب و مواجههی نقادانهاش با سوداهای ایدئولوژیک و رویکردهای علمناشناسانه نقطهی عطفی در علمشناسی نظری در ایران معاصر بوده است. مقاله با اشارهای به شرایط فعلی و تبیین و سنجش اختلاف نظرهای موجود پایان یافته است.
در شمارهی سی و هشتم فصلنامهی خواندنی و ارزشمند سیاستنامه هم مقالهای از من هست با عنوان “اُتیسم فرهنگی” (ص 129-144). این مقاله در اصل برای همایش بینالمللی مسائل اندیشهی اسلامی که سال گذشته (آبان 1404) در مؤسسهی بیتالحکمهی استانبول برگزار شد نوشته شده و ترجمهی ترکی آن چندماه پیش در کتاب مجموعه مقالات آن همایش در ترکیه چاپ شده است. مقاله شامل این مباحث است: “تمهید نظری: زمان، زمانه، و ناهمتاریخی“، “مروری بر چند مفهوم: سنت، مدرنیته، و اسکیزوفرنی فرهنگی“، “فراتر رفتن از دوگانهی سنت و مدرنیته و کوشش برای دیدن جزئیات بیشتر“، و “اسلامگرایی، انقلاب، قدرت، و اوتیسم فرهنگی“. همین عنوانها بیانگر مسألهی اصلی و موضوع و مبحث مقاله است و نیازی به تفصیل بیشتر مطلب در اینجا نیست.
دست اندر کاران مجلهی دیدنی و دلنشین حرفه: هنرمند شمارهی هشتاد و چهارم (پاییز 1405) این مجله را که تصویر چشمگیر جلدش گویای حس و حال آن است (بنگرید به اینجا) به پرسشی جذاب و اندیشهبرانگیز اختصاص دادهاند. ایران آینده و مثلاً سی سال بعد را چگونه تخیل میکنید و چه خیالی برای آن در سر میپرورید؟ مجموعهی متنوع و کنجکاویبرانگیزی از هنرمندان و نویسندگان و فعالان فرهنگی و اجتماعی هر یک از منظر خود به این پرسش پاسخ دادهاند. در این شماره از من هم جستاری هست با نام “روزی که در آن هر زنی بتواند… سیاهمشقی در خیالپردازی و امیدواری” (ص 104-109). اگر خود نوشتهام را هم جالب و جذاب نیابید و حتی با آرزوی طرح شده در آن همدل نباشید نیز قاعدتاً صرف دیدن تصاویر چشمنوازی که متن را به زیبایی احاطه کرده است و آدمی را به فکر فرومیبرد باید وقتتان را خوش کند.
محمد منصور هاشمی
پایان آبان 1405