دغدغه‌ لحظه حال

در میان دانش‌‎آموختگان دهه ١٣٧٠ فلسفه دانشگاه تهران، محمد منصور هاشمی ویژگی‌های متمایزی دارد. مثل بسیاری از هم‌نسلانش خود را منحصر به فلسفه از سنخی که در دانشگاه‌های ایران آموخته می‌شود، نکرده است و به حوزه‌های متنوع ادبی و فرهنگی تعلق خاطر دارد، همچنان که علایق روشنفکری آشکار و عمیقی دارد.

در کنار این دو خصلت پسندیده، باید از ارتباط مستمر و جدی‌اش با مطبوعات و در نتیجه عرصه عمومی یاد کرد. قلم روان و شیوا در عین نثر محکم و استوار دیگر ویژگی این نویسنده پژوهشگر است که سال‌هاست از کنج خلوت بنیاد دایره المعارف اسلامی (دانشنامه جهان اسلام) تحولات و رویدادهای عرصه‌های متنوع فرهنگی را رصد می‌کند و به فراخور نسبت به آنها واکنش نشان می‌دهد.

گواه سخن نیز، مجموعه آثار پربار و متنوع اوست که در آن هم کتاب‌هایی وزین و پژوهشی در حوزه‌های تخصصی فلسفه و کلام می‌توان یافت، همچون «صیرورت در فلسفه ملاصدرا و هگل» و «خدا و بشر: چند مبحث کلامی در تاریخ اندیشه اسلامی» و هم کتاب‌هایی پر مخاطب و عمومی در زمینه روشنفکری معاصر ایرانی مثل «هویت‌اندیشان و میراث فکری احمد فردید» و «دین‌اندیشان متجدد: روشنفکری دینی از شریعتی تا ملکیان». البته چنان که آمد، باید پیش‌تر به علایق ادبی و ذوق نویسندگی هاشمی اشاره کرد، به خصوص که نخستین کتاب او تحلیلی از آثار و افکار صادق هدایت است و تا کنون چند کتاب و مجموعه داستانی نیز مثل «قهقهه در خلاء» و «زنگ هفتم» منتشر کرده است.

این اشاره مفصل به علایق متنوع و آثار کثیر این نویسنده اهل فلسفه، بهترین دریچه برای ورود به مفصل‌ترین و در عین حال متنوع‌ترین کتاب اوست: «اندیشه‌هایی برای اکنون» که مجموعه‌ای است از مقاله‌ها، یادداشت‌ها و گفت‌وگوهای او در یک دهه اخیر در زمینه‌های گوناگون فلسفه، روشنفکری ادبیات، نقاشی، تئاتر، سینما و… روشن است که نقطه اتصال مطالب این مجموعه متنوع «پیوند ریشه‌دار دغدغه‌های نویسنده با زمینه شکل‌گیری آنها یعنی فرهنگ و تاریخ و سرزمینی است که در آن زیسته است»، یعنی تعهدی که نویسنده فراسوی تخصص یا حرفه‌اش نسبت به آنچه اینجا و اکنون می‌گذرد، از خود نشان می‌دهد.

اهمیت این دغدغه‌مندی نسبت به لحظه حال را زمانی در می‌یابیم که به خاطر آوریم، میشل فوکو، متفکر فرانسوی، در مقاله‌ مشهور «درباره “روشنگری چیست؟” کانت» اهمیت نوشتار تاریخی فیلسوف آلمانی را توجه او به زمان حال یا آنچه هم‌اکنون جریان دارد، می‌خواند و نوشته است: «امروز چه می‌گذرد؟ اکنون چه می‌‎گذرد؟ و چیست این «اکنون» که همگی ما در آنیم و این لحظه‌ای که من در آن می‌نویسم؟»

از این حیث آنچه کتاب اندیشه هایی برای اکنون را خواندنی و قابل توجه می‌سازد، توجهی است که به مسأله روز دارد، بر خلاف انبوهی از آثار و نوشته‌ها با موضوعات به ظاهر مشابه که ربطی به مساله اکنون ندارند و صرفا به علت تخصص و حرفه نویسنده به نگارش در می‌آیند. به همین خاطر در این مجموعه حتی مقاله‌ها و گفتارهایی که به موضوعی کاملا تخصصی و فنی اختصاص دارند، مثل مقاله‌ای که به شباهت خانوادگی ویتگنشتاین پرداخته یا مقالاتی که درباره فلسفه اسلامی است، اگر در متن شرایط فرهنگی و اجتماعی خلق‌شان نگریسته شود، ربط و نسبت‌شان با لحظه اکنون آشکار می‌شود. یعنی با دقت در بستری که این نوشتار یا گفتار در آن خلق شده، می‌توان دریافت در پاسخ به کدامین مساله یا مسائل روشنفکری روز پدید آمده و وجه تاریخی‌اش روشن می‌شود. به همین خاطر می‌توان گفتارها و نوشتارهای کتاب را به مثابه شاخصی برای ارزیابی شرایط فرهنگی و اجتماعی روز در نظر گرفت.

این‌همه البته به معنای آن نیست که در این کتاب با متونی «تاریخ مصرف‌دار» مواجه هستیم، اتفاقا سبک و سیاق پژوهشگرانه نوشته‌ها به خصوص در بخش مقالات که حاصل سال‌ها کار پژوهشی مولف در یک دانشنامه است، سبب شده که متن‌ها جنبه‌ای عالمانه و تحقیقی داشته باشد و علاقه‌مندان بتوانند در موضوعی خاص مثلا مقایسه جوهر از منظر ابن عربی و اسپینوزا یا حرکت جوهری و اضافه اشراقیه به آن مراجعه کنند. در مجموع اندیشه‌هایی برای اکنون را می‌توان به عنوان کشکولی حاوی مطالب متنوع با دغدغه محوری آنچه در ایران امروز در حوزه فرهنگ و اندیشه رخ می‌دهد در دست داشت و در موضوعات مختلف فلسفی، ادبی و هنری و در یک کلام روشنفکری به آن مراجعه کرد.

نوشته کاوه رهنما، منتشر شده در روزنامه اعتماد، ش ۳۹۹۳، پنجشنبه ۱۴ دی ۱۳۹۶، ص ۸

محمد منصور هاشمی ما کم شماریم
Do NOT follow this link or you will be banned from the site!